Piotr Wielki - założyciel Sankt Petersburga

Piotr Wielki nie był typowym władcą rosyjskim. Był niezwykle wysoki (204 cm wzrostu). Nie bał się wysiłku fizycznego, codziennie budził się o godzinie trzeciej i od razu brał się do pracy. Wierzył, że uczyni z zahukanej, pozostającej jeszcze głęboko w średniowieczu Rusi europejskie mocarstwo. Dzięki jego ogromnemu uporowi, energiczności, ale i bezwzględności, Rosja stała się nowym europejskim cesarstwem. Po europejsku nakazał nawet prowadzić uroczystości na własnym pogrzebie (Piotr I miał 27 lat, gdy zaplanował własny pochówek). Wiadomo też, że miał słabość do mężczyzn. W samym Petersburgu znajduje się blisko 30 pomników cara Piotra Wielkiego. Do dziś pomniki rosyjskiego cara-reformatora stoją też w Armenii, Belgii, Czechach, Holandii, Ukrainie, Wielkiej Brytanii.

 

Piotr Wielki urodził się 30 maja (9 czerwca wg kalendarza juliańskiego) 1672 r. w Moskwie, zmarł 28 stycznia (8 lutego wg kalendarza juliańskiego) 1725 r. w Sankt Petersburgu. Został pochowany w Twierdzy Pietropawłowskiej, a jego grób można oglądać do dzisiaj. Był synem Aleksego (1645-1676) i Natalii Kirillowny Naryszkiny, bratem Zofii, Iwana oraz cara Fiodora III. Piotr został carem Rosji w 1682 r., imperatorem Wszechrosji w 1721 r.

Najsłynniejszym pomnikiem Piotra Wielkiego, choć jest takowych wiele, i to nie tylko w Rosji, jest Miedziany jeździec w Sankt Petersburgu. Monument jest takż jednym z symboli miasto. Pomnik został ufundowany z inicjatywy Katarzyny II, która chciała uczcić swego wielkiego poprzednika. Znamienne jest to, że jeździec wskazuje ręką w stronę Newy oraz gmachów Akademii Nauki i Twierdzy Pietropawłowskiej, co symbolizuje reformy, jakie wprowadził: handlu, nauki oraz wojska.

Piotr Wielki po dziś dzień pozostaje dla wielu Rosjan wzorem władcy. W gabinecie (petersburżanina) Władimira Putina, gdy ten był jeszcze wicemerem Sankt Petersburga, zawsze wisiał portret Piotra I. Jednak nie chodzi tu o sam portret. Podobieństwo między silnym, energicznym, ale i bezwzględnym Piotrem Wielkim i Władimirem Putinem (szczególnie pierwszej kadencji, 2000-2004) zauważało wielu obserwatorów współczesnej sceny politycznej w Rosji.

Dojście do władzy Piotra Wielkiego

Mimo iż po śmierci cara Fiodora III władzę winien bezsprzecznie objąć jego najstarszy brat, 15-letni Iwan, doszło do konfliktu dynastycznego. Do tronu nie chciano dopuścić 15-letniego Iwana, ponieważ był obciążony różnymi schorzeniami fizycznymi oraz umysłowymi. Tymczasem Rosja potrzebowała władcy, który przeprowadziłby w kraju naglące reformy. Z drugiej strony młodszy syn Aleksego, wówczas 10-letni Piotr był zdrowy, inteligentny i posiadł poparcie wysokich rodów. Wkrótce Piotra okrzyknięto nowym carem, a tymczasowo władzę (aż do wydoroślenia nowego cara) sprawować miała matka Piotra, Natalia Naryszkina.

Jednak taki stan przetrwał jedynie niecałe trzy tygodnie. 25-letnia Zofia zaczęła domagać się władzy i dzięki poparciu strzelców (tworzących trzon ówczesnej armii Rosji) zdobyła zwierzchnictwo nad Rosją. Formalnie jednak carami byli Iwan oraz Piotr. Zofia szybko straciła jednak poparcie strzelców, w 1689 roku, po siedmiu latach władzy, zmuszona była osiąść w klasztorze Nowodziewiczym pod Moskwą. Okres rządów Zofii w Rosji nazywamy »siedmioleciem«.

Pierwsze lata rządów Piotra Wielkiego

Po objęciu władzy Piotr ponad 5 lat prowadził manewry wojenne. Wysforował wyborne pułki gwardyjskie oraz wykształcił główne formacje taktyczne w carskim wojsku. W szkoleniach wojskowych Piotr opierał się na wiedzy wielu cudzoziemców, mieszkających na stałe w Rosji. Aczkolwiek tym okresie Piotr zajmował się nie tylko sprawami wojskowymi. Zdobywał również wiedzę matematyczną, inżynieryjną i techniczną. Lubił pracować fizycznie. W młodości nauczył się języka niderlandzkiego i niemieckiego. Był pierwszym władcą rosyjskim, który podróżował zagranicę, sformułował tzw. »wielkie poselstwo« czyli 200-osobową grupę posłów, w skład której wchodzili bojarzy, dostojnicy państwowi, rzemieślnicy i inni. Car występował w tej delegacji incognito, przedstawiał się jako Piotr Michajłow. To właśnie podczas tych podróży Piotr I zdobył wiedzę jak zeuropeizować Rosję. W trakcie peregrynacji namawiał również władców mocarstw europejskich do stworzenia koalicji antytureckiej.

Podróż zagraniczna »wielkiego poselstwa« zaczęła się od zwiedzenia szwedzkiej Rygi oraz Kurlandii. W Królewcu Piotr spotkał się z elektorem brandenburskim, późniejszym królem pruskim Fryderykiem I, który podarował Piotrowi piękną jantarną boazerię, z której to po powrocie do Rosji stworzono osławioną Bursztynową Komnatę. Następnie Piotr pracował przez kilka miesięcy w dokach w Holandii jako robotnik. Był gościem Wilhelma III Orańskiego, zwierzchnika Niderlandów i jednoczesnego króla Anglii. Zwiedzał wszytko, co tylko mógł, zbierał informacje, obserwował. Z samego jednak namawiania do koalicji antytureckiej nic nie osiągnął, gdyż Turcją mało się wówczas interesowano i nie postrzegano jej jako większego zagrożenia. W drodze powrotnej Piotr spotkał się w Rawie Ruskiej z polskim królem Augustem II i omawiał z nim sprawę ewentualnej wojny ze Szwecją. Wojna ta zdawała się być korzystna dla Rosjan, ponieważ dawała szansę na zdobycie upragnionego dostępu do M. Bałtyckiego. Szybszy powrót cara do Rosji wymusił bunt strzelców w Moskwie. Jednak nie okazał się on groźny dla nowej władzy w Rosji. Piotr nakazał zabić 1182 strzelców.

Car-reformator

 

Spośród wszystkich władców Rosji Piotr Wielki uważany jest za jednego z najwybitniejszych reformatorów. Dzięki doświadczeniom, jakie zdobył podczas podróży zagranicznych oraz informacjom nabytym od carskich doradców, przeprowadził szereg reform:

 Reforma administracyjna 
Przeniesienie stolicy z Moskwy do Petersburga w 1712 r.
Zniesienie samodzielności cerkwi, likwidacja urzędu patriarchy, na czele cerkwi stanął sam car.
Likwidacja Dumy Bojarskiej i powołanie w jej miejsce w 1711 r. Senatu Rządzącego uzależnionego od cara.
Centralizacja państwa. Podział kraju w 1708 r. na 8 wielkich okręgów administracyjnych, tzw. guberni (moskiewską, ingermenlandzką, smoleńską, kazańską, azowską, sybirską, kijowską, archangielską).
Próba reformy sądowniczej.
 Reforma wojskowa 
Powołanie regularnej, 200-tysięcznej armii lądowej. Służba wojskowa od 25 roku życia, obowiązkowa i bezterminowa.
Utworzenie najsilniejszej na Bałtyku floty wojennej, złożonej z 50 wielkich statków żaglowych i 800 galer (stan pod koniec wojny północnej). Budowa stoczni.
Wprowadzenie podatków na cele wojskowe: od posiadania brody, łaźni.
Wyposażenie armii w najnowoczesniejszą broń palną i artylerię. Budowa twierdz.
 Reforma obyczajowa 
Zwiększenie udziału kobiet w życiu towarzyskim, na przyjęciach i balach.
Zakaz noszenia bród przez bojarów oraz nakaz palenia fajek.
Nakaz uczęszczania do szkół przez szlachtę.
Otwarcie szkół, Akademii Morskiej (1715 r.) oraz Akademii Nauk (1725 r.) w Petersburgu.
Uproszczenie alfabetu (zastąpienie pisma starocerkiewno-słowiańskiego przez grażdankę).
Wprowadzenie kalendarza juliańskiego zamiast uprzednio stosowanego kalendarza od początku świata, przyjmującego dzień 1 września za początek roku.
 Reforma gospodarcza 
Wspieranie rozwoju manufaktur i handlu. W pierwszym ćwierćwieczu XVIII wieku na terenie Rosji powstało ich około dwustu.
Poparcie dla rozwoju przemysłu. Zapewnienie pożyczek, dostępu do surowców oraz siły roboczej.
Budowa kanałów śródlądowych.

Wojny i ekspansja

Wielka wojna północna

Zachęcony przez polskiego króla Augusta II Piotr I zdecydował się na wejście Rosji w skład antyszwedzkiej Ligi Północnej (skupiającej Saksonię, Danię i Brandenburgię). Sojusz liczył na łatwe pokonanie Szwedów. Jednak mimo braku doświadczenia, nowy król szwedzki Karol XII okazał się znakomitym taktykiem. Szwedzi początkowo zdobyli znaczną przewagę zarówno nad Rosją oraz Danią. Armia Karola XII rozbiła pod Narwą pięciokrotnie większą armię rosyjską. Szwedzkie wojska wykorzystały ciężkie warunki pogodowe (głównie oślepiającą zamieć).

Rosjanie szybko odtworzyli jednak swoją armię i wygrali już podczas kolejnej wielkiej bitwy. 8 lipca 1709 r. pod Połtawą armia cara zatriumfowała. Zdziesiątkowana wyjątkowo mroźną zimą armia Karola XII przegrała z dwa razy liczebniejszą armią rosyjską. Jednak traktat pokojowy podpisano dopiero ponad 10 lat później w Nystad. Na jego mocy Piotr I dostał we władanie Inflanty, Estonię, Ingermenlandię i część Karelii. Przełamana tym samym została izolacja Rosji, która stała się liczącym się mocarstwem europejskim. Było to ogromne zwycięstwo Piotra, okupione jednak równie wielkimi kosztami. W Rosji brakowało żelaza, wciąż rekrutowano nowych żołnierzy, jednak zdobycie upragnionego dostępu do Morza Bałtyckiego i ogromne nabytki terytorialne zdawały się być ważniejsze dla cara. Już podczas wojny w 1703 r. Piotr I rozpoczął budowę przyszłej stolicy Rosji, Sankt Petersburga. W dniu podpisania traktatu w Nystad Piotr I został ogłoszony cesarzem Wszechrosji.

Zwycięstwo Rosji w wojnie ze Szwecją zostało uwiecznione w pałacu Piotra Wielkiego w Peterhofie. Główna fontanna w parku pałacu przedstawia biblijnego Samsona otwierającego paszczę lwa, z której wydobywa się w górę 20-metrowy strumień wody. To upamiętnienie zwycięstwa Rosjan nad »szwedzkim lwem« pod Połtawą w dzień biblijnego Samsona w 1709 r. Nieco dalej stoi bliźniacza fontanna, również wyobrażająca Samsona, jednak tym razem pokonującego potwora morskiego. To z kolei alegoria wygranej Rosjan ze Szwedami na morzu.

Kliknij, aby uruchomić pokaz slajdów od zdjęć PETERHOFU.

Wojna o dostęp do Morza Azowskiego

W 1695 r. Piotr Wielki postanowił zdobyć miasto Azow. Jednak pierwsza wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Wojska carskie nie zdołały opanować tureckiej twierdzy. Mimo niepowodzenia car nie zniechęcił się. Już w 1696 r. odbyła się kolejna wyprawa na Azow. Dzięki zbudowaniu floty, w położonym przy tej samej rzece co Azow, Woroneżu, Rosjanie zaatakowali twierdzę z lądu i samej rzeki Donu. Atak zakończył się zwycięstwem wojsk carskich - Azow został zdobyty. Ażeby zdobytą przestrzeń zagospodarować, postanowiono wybudować w tym regionie, nad Morzem Azowskim, jeszcze jedną twierdzę - Taganrog.

Wojna z Persją i w centralnej Azji

W 1717 r. Piotr I zlecił zorganizowanie wyprawy wojskowej do Azji |rodkowej na tereny zamieszkałe wówczas przez ludność tatarską. Jednak i tu z początku armia rosyjska została szybko rozbita.

Wielki sukces Rosjanie odnieśli dopiero w wojnie z Persją. Wojskom carskim, dowodzonym często podczas tej wyprawy przez cara Piotra I, udało się zdobyć wielkie terytoria okalające od południa i południowego-wschodu M. Kaspijskie. Mocą traktatu pokojowego zawartego w Petersburgu w 1723 r. Rosja anektowała zdobyte prowincje. Jednak oddalone od obu stolic i skłonne do niepokojów społecznych terytoria Rosjanie zdecydowali się oddać Persom już w 1732 r.

Schyłek i śmierć

 

Latem 1724 r. pogorszył się stan zdrowia cara Piotra Wielkiego, który zmagał się z chorobą nerek. Historycy ustalili, że była to kamica nerkowa połączona z uremią. Jeszcze w październiku 1724 r. wbrew zaleceniom swojego lekarza, mimo złego stanu zdrowia pojechał kontrolować prace nad ponad 100-kilometrowym kanałem okalającym od południa J. Ładoga pod Petersburgiem. W listopadzie 1724 r. wyruszył nad Zatokę Fińską pomagać ratować statek, który stanął na mieliźnie na Zatoce Fińskiej. Choroba stawała się dla cara coraz bardziej dotkliwa, stąd w styczniu 1725 r. kazał urządzić małą cerkiewkę w sąsiednim do swojej sypialni pokoju.

27 stycznia car nakazał amnestii wszystkich wieźniów skazanych na śmierć i katorżników (wyłączając zabójców i recedywistów). Według słów swojej córki jeszcze tego samego dnia poprosił o pióro i kawałek papieru, a którym zaczął pisać. Car wiedział, że umiera. Pośród chwiejnego pisma cara można było rozszyfrować tylko dwa wyrazy: »Oddajcie wszystko...« . Car zmarł, a o jego następcy zadecydował senat.